Hướng dẫn kỹ thuật quản lý nước trong ruộng lúa

Quản lý nước là yếu tố canh tác có thể kiểm soát được và ảnh hưởng lớn đến cả năng suất lẫn chi phí sản xuất. Ngập nước liên tục không phải là cách tốt nhất — lúa chỉ cần ngập trong các giai đoạn cụ thể, còn lại có thể tưới tiết kiệm. Kỹ thuật quản lý nước theo giai đoạn cho vụ lúa Đồng bằng sông Cửu Long.

Tóm tắt: Lúa được coi là cây "cần ngập nước liên tục" — đây là quan niệm sai lầm phổ biến. Lúa cần ngập trong một số giai đoạn nhất định (làm cỏ, kiểm soát rầy nâu, đẻ nhánh sớm) nhưng hoàn toàn có thể phát triển tốt với kỹ thuật tưới ẩm xen kẽ rút khô ở các giai đoạn khác. Kỹ thuật "tưới nông lộ phơi" (AWD — Alternate Wetting and Drying) giúp tiết kiệm 20-30% nước, giảm phát thải khí methane, đồng thời làm đất thoáng khí và rễ phát triển sâu hơn.

• Áp dụng cho: Vụ Đông Xuân và Hè Thu tại Đồng bằng sông Cửu Long.
• Thời lượng: Theo dõi và điều chỉnh suốt vụ — từ gieo sạ đến thu hoạch.
• Độ khó: Trung bình. Cần hệ thống tưới tiêu chủ động.
• Chi phí phát sinh ước tính: Giảm chi phí điện/xăng bơm nước 15-25%.

Lúa cần nước như thế nào

Các giai đoạn cần ngập nước

Giai đoạn CÓ THỂ rút khô (tiết kiệm nước)

Từ đẻ nhánh rộ đến cuối giai đoạn đẻ nhánh (30-45 ngày sau sạ): đây là giai đoạn lý tưởng để áp dụng "nông lộ phơi".

Kỹ thuật tưới "nông lộ phơi" (AWD)

Nguyên tắc

Thay vì giữ nước liên tục:

1. Cho nước vào ruộng đến mức 5-7 centimet.
2. Để nước rút tự nhiên (bốc thoát hơi + thấm đất).
3. Khi mặt đất khô hoặc nước còn ẩm sâu 15 centimet dưới mặt đất: bơm nước vào lại.
4. Lặp lại chu kỳ.

Dụng cụ đo mực nước ngầm

Cách đơn giản và hiệu quả: ống nhựa PVC đường kính 2-3 centimet, dài 30-40 centimet, có đục lỗ xung quanh:

• Cắm xuống đất giữa ruộng — sâu 20-25 centimet, nhô lên mặt đất 10-15 centimet.
• Nhìn vào ống: nước trong ống ở mức nào → biết mực nước ngầm.
• Ngưỡng bơm nước vào: nước trong ống xuống thấp hơn mặt đất 15 centimet.

Các giai đoạn KHÔNG áp dụng AWD

Ngừng AWD (giữ ngập liên tục) trong các giai đoạn:

• Làm đòng (50-65 ngày sau sạ): rất nhạy với thiếu nước.
• Trỗ bông: cần ẩm liên tục.
• Khi phát hiện rầy nâu cao: giữ nước ngăn rầy di chuyển.

Quản lý nước kiểm soát cỏ dại

Ngập nước sớm kiểm soát cỏ

• Sau sạ 3-5 ngày: đưa nước vào giữ mức 3-5 centimet — ngập cỏ không ưa nước.
• Giữ mực nước 5-7 centimet trong 2-3 tuần đầu: kìm hãm cỏ lồng vực và cỏ lá rộng.
• Kết hợp với thuốc cỏ tiền nảy mầm.

Không để ruộng cạn trong giai đoạn kiểm soát cỏ

• Ruộng cạn 2-3 ngày: cỏ nảy mầm và phát triển nhanh.
• Nếu ruộng phải cạn do thiếu nước: bơm vào ngay khi có thể.

Quản lý nước liên quan đến bệnh

Ngập nước sâu kiểm soát rầy nâu

Khi rầy nâu mật số cao:

• Giữ nước sâu 5-10 centimet: rầy bám thấp nhất thân lúa bị ngập → rầy phải di chuyển lên cao → dễ bị thiên địch tiêu diệt và dễ phun thuốc tiếp xúc.

Rút khô kiểm soát đốm vằn

• Đốm vằn phát triển mạnh trong điều kiện ẩm cao.
• Rút khô ruộng 2-3 ngày giai đoạn đẻ nhánh: giảm ẩm độ trong tán → hạn chế đốm vằn.
• Không giữ ngập liên tục nếu đốm vằn đang bùng phát.

Không để ngập úng giai đoạn mạ và cây non

• Ngập nước quá sâu (trên 5 centimet) trong 7-10 ngày đầu: mạ non bị ngập → thiếu oxy.
• Giữ mực nước 2-3 centimet trong tuần đầu.

Chuẩn bị hệ thống tưới tiêu

Kiểm tra trước vụ

• Cống tưới và cống tiêu hoạt động tốt — mở đóng dễ dàng.
• Bờ ruộng không rò rỉ — vá bờ trước khi sạ.
• Mương tiêu trong ruộng thông thoáng — không bị bùn lấp.

Bơm nước

• Bơm nước vào buổi sáng — tránh bơm ban đêm khi không kiểm soát được.
• Ghi lại ngày và thời gian bơm — theo dõi chu kỳ AWD.

Theo dõi hàng tuần

• [ ] Mực nước trong ống PVC đo ngầm.
• [ ] Giai đoạn lúa — đang ở giai đoạn nào, có cần ngập liên tục không.
• [ ] Tình trạng cỏ dại sau khi ngập hoặc cạn.
• [ ] Rầy nâu — xem xét giữ ngập để kiểm soát.

Sai lầm phổ biến

Bơm nước liên tục không dừng: tốn điện, không cần thiết và tăng phát thải khí nhà kính.

Để ruộng cạn đến nứt đất: rễ lúa bị đứt, giai đoạn làm đòng đặc biệt nguy hiểm.

Không có ống đo mực nước ngầm: không biết khi nào cần bơm — ước chừng không chính xác.

Rút nước chuẩn bị thu quá muộn: đất không kịp khô đủ cứng cho máy gặt.

Ghi chép

• Ngày bơm nước và lý do.
• Mực nước trong ống đo theo từng tuần.
• Số ngày rút khô và ngày cho nước vào trong mỗi chu kỳ AWD.
• Chi phí điện/dầu bơm theo vụ.

Tài liệu tham khảo

• Kỹ thuật tưới nông lộ phơi cho lúa — Viện Lúa Đồng bằng sông Cửu Long, 2022.
• Hướng dẫn quản lý nước tiết kiệm trên ruộng lúa — Cục Trồng trọt, 2022.

Bài liên quan

• Lợi ích khi canh tác lúa 1 phải 5 giảm
• Hướng dẫn quản lý cỏ dại trên ruộng lúa
• Hướng dẫn quản lý dịch hại tổng hợp IPM cho lúa
• Theo dõi giá lúa gạo và dự báo 30 ngày